The Queen’s Gambit is niet waargebeurd, maar de serie is ook niet volledig uit de lucht gegrepen. Het verhaal van Beth Harmon is fictief, gebaseerd op de gelijknamige roman van Walter Tevis uit 1983. Toch heeft de serie duidelijke raakvlakken met echte schaakgeschiedenis en echte personen, wat verklaart waarom het zo levensecht aanvoelt.
The Queen’s Gambit waargebeurd: fictie met een echte basis
Beth Harmon bestaat niet echt. Ze is een bedacht personage, bedacht door schrijver Walter Tevis. Toch putte Tevis naar eigen zeggen deels uit zijn eigen ervaringen met verslaving en uit de schaakwereld die hij goed kende. De roman, en later de Netflix-serie uit 2020, voelt authentiek aan omdat de schaakpartijen, de toernooien en de sfeer van de Koude Oorlog nauwkeurig zijn nagebootst.
Wat het verhaal zo geloofwaardig maakt, is dat vrouwen die schaken op hoog niveau in de jaren vijftig en zestig wél bestonden. De fictie ligt dus dicht tegen de werkelijkheid aan, ook al is Beth zelf verzonnen.
De echte schaakster achter het verhaal: Nona Gaprindashvili
Eén naam duikt steevast op als mensen vragen of The Queen’s Gambit waargebeurd is: Nona Gaprindashvili. Zij is een echte Georgische schaakster die in de jaren zestig wereldkampioen was bij de vrouwen. In de serie wordt in een zijdelingse opmerking gezegd dat Gaprindashvili “nooit mannen heeft verslagen”, wat feitelijk onjuist is. Ze stapte naar de rechter en spande een rechtszaak aan tegen Netflix wegens deze foutieve weergave. Netflix en Gaprindashvili sloten uiteindelijk een schikking.
Gaprindashvili geldt voor velen als een echte inspiratiebron voor het personage van Beth Harmon, al heeft schrijver Tevis dat nooit officieel bevestigd. Zij brak als vrouw door in een door mannen gedomineerde schaakwereld, net zoals Beth dat doet in de serie.
Bobby Fischer als onbewuste spiegel
Een andere naam die vaak opduikt is Bobby Fischer, de Amerikaanse schaakgrootheid. Fischer was in de jaren zestig en zeventig de dominante kracht in het wereldschaak en bekend om zijn excentrieke gedrag, zijn genialiteit en zijn persoonlijke problemen. De parallellen met Beth Harmon zijn duidelijk: een buitengewoon talent, een moeilijke persoonlijkheid en een worsteling met de druk die topprestaties met zich meebrengen. Fischer is echter nooit officieel de basis voor Beth Harmon genoemd door de makers van de serie.
De combinatie van elementen uit zijn leven en dat van spelers zoals Gaprindashvili lijkt de inspiratiebron voor het personage te zijn geweest, ook al is de uitkomst een volledig fictief verhaal.
Waarom de serie zo geloofwaardig aanvoelt
De serie wint sterk aan geloofwaardigheid door de inzet van echte schaakkennis. Garry Kasparov, voormalig wereldkampioen en een van de beste schaakspelers aller tijden, was betrokken als adviseur bij de productie. De partijen die je in de serie ziet zijn grotendeels echte historische schaakpartijen of zijn samengesteld door schaakexperts. Dat merk je: de zetten kloppen, de terminologie klopt en de spanning op het bord voelt echt aan.
Ook de historische context is zorgvuldig neergezet. De sfeer van het schaak tijdens de Koude Oorlog, de spanning tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie en de rol van Russische topspelers: dat alles is historisch accuraat weergegeven. De Russische schaakspelers in de serie zijn fictief, maar de dynamiek van die tijd is authentiek.
Wat klopt er wel en wat niet?
- Fictief: Beth Harmon als persoon bestaat niet.
- Fictief: Het weeshuis en de specifieke gebeurtenissen in haar leven zijn verzonnen.
- Gebaseerd op de werkelijkheid: Vrouwen die op hoog niveau schaakten in die periode bestonden echt, zoals Nona Gaprindashvili.
- Gebaseerd op de werkelijkheid: De schaakpartijen in de serie zijn grotendeels historisch correct of samengesteld door experts.
- Gebaseerd op de werkelijkheid: De culturele en politieke spanning van de Koude Oorlog in het schaken is historisch accuraat.
- Niet accuraat: De bewering in de serie over Gaprindashvili was aantoonbaar onjuist, zoals ze zelf in een rechtszaak aantoonde.
Inspireerde een echte roman de serie?
De Netflix-serie is gebaseerd op de roman van Walter Tevis, gepubliceerd in 1983. Tevis schreef ook de romans waarop The Hustler en The Color of Money zijn gebaseerd, films over biljart. Hij had een fascinatie voor spellen en voor personages die worstelen met verslaving en zelfdestructie. Die thema’s komen ook in The Queen’s Gambit sterk naar voren. Tevis overleed in 1984, een jaar na de publicatie van het boek, en heeft de verfilming nooit meegemaakt.
The Queen’s Gambit is dus geen waargebeurd verhaal, maar het is ook geen willekeurig verzonnen verhaal. Het steunt op echte schaakgeschiedenis, echte personen en een culturele periode die nauwkeurig is nagebouwd. Dat is precies waarom het zo overtuigend voelt: de fictie zit diep verankerd in de werkelijkheid.
