De Guns of Navarone is gebaseerd op een fictief verhaal, maar de inspiratie komt wel degelijk uit de Tweede Wereldoorlog. Het boek van Alistair MacLean uit 1957 en de film uit 1961 zijn geen verslag van een echte operatie, maar MacLean putte uit historische gebeurtenissen in de Egeïsche Zee om zijn verhaal te bouwen. Het resultaat is een mengeling van fictie en werkelijkheid die tot op de dag van vandaag vragen oproept over wat er echt is gebeurd.
De zoektocht naar de historische wortels van dit verhaal leidt naar de Griekse eilandenwereld tijdens de Duitse bezetting, en naar een echte Britse aanval die dramatisch mislukte. Want in de werkelijkheid waren het niet de geallieerden die wonnen, maar de Duitsers.
Wat is het verhaal van Guns of Navarone?
In het boek en de film probeert een klein groepje geallieerde saboteurs twee enorme kanonnen op het fictieve eiland Navarone te vernietigen. Die kanonnen blokkeren de doorvaart voor een Britse vloot en vormen een dodelijke bedreiging voor duizenden gestrande soldaten op een nabijgelegen eiland. Het is een klassiek avonturenverhaal: een vrijwel onmogelijke missie, verraders in eigen rijen en een spectaculaire climax.
Navarone bestaat niet als eiland. MacLean plaatste het verhaal in de Dodekanesische eilandengroep, een gebied dat hij kende uit zijn eigen tijd in de Britse marine. Het eiland is waarschijnlijk losjes gebaseerd op Rhodes of een combinatie van eilanden in die regio.
De echte inspiratiebron: de slag om de Dodekanesen
De historische basis van de Guns of Navarone is de mislukte Britse campagne in de Dodekanesen in 1943. Na de capitulatie van Italië in september 1943 probeerden de Britten snel de Italiaanse eilanden in de Egeïsche Zee in te nemen, nog voordat de Duitsers konden reageren. Dat liep rampzalig af. De Duitsers handelden sneller dan verwacht en namen een voor een de eilanden terug, waaronder Kos, Leros en Samos.
Bij de strijd om Leros in november 1943 verloren de Britten duizenden soldaten, zowel gesneuveld als gevangengenomen. Churchill had sterk aangedrongen op deze campagne, maar de Amerikanen weigerden luchtsteun te leveren. Het was een van de pijnlijkste Britse nederlagen in het Middellandse Zee-gebied. Alistair MacLean liet zich door deze periode inspireren voor zijn roman, al draaide hij de uitkomst om: in zijn fictieve versie wonnen de geallieerden.
Waren er echt zulke kanonnen?
Grote kustbatterijen waren in de Tweede Wereldoorlog heel gewoon op strategische eilanden en kusten. De Duitsers bouwden zulke installaties door heel bezet Europa, ook in Griekenland en op de Egeïsche eilanden. Op Rhodes hadden de Duitsers een stevige verdediging opgebouwd met artilleriestellingen die de toegang tot de havens en zeestraten konden controleren.
Er zijn geen historische records bekend van kanonnen die precies overeenkomen met de beschrijving in het boek: rotsvast in een klif gehakt, onzichtbaar van boven en met een bijna onmogelijk te bestuimen positie. Dat detail is MacLeans eigen vinding. Het dient in het verhaal als dramatisch middel om de missie bij voorbaat hopeloos te laten lijken.
Guns of Navarone waargebeurd: wat klopt en wat niet
Hier is een overzicht van wat historisch is en wat fictie:
- Historisch: de strijd om de Dodekanesen in 1943, de Britse militaire campagne en de uiteindelijke Duitse overwinning in dat gebied.
- Historisch: het bestaan van grote kustartillerie op bezette eilanden in de Egeïsche Zee.
- Fictief: het eiland Navarone zelf bestaat niet.
- Fictief: de specifieke sabotageoperatie met het kleine team is bedacht door MacLean.
- Fictief: de geallieerden wonnen in de echte historische context niet; in werkelijkheid waren het de Duitsers die de eilanden hielden.
- Fictief: de twee onneembare kanonnen diep in de rotsen zijn een literaire vinding zonder directe historische tegenhanger.
Alistair MacLean en zijn achtergrond
MacLean diende zelf in de Britse marine tijdens de Tweede Wereldoorlog en had directe ervaring met de gevaren van de zee in oorlogstijd. Hij voer onder meer op konvooien. Die persoonlijke ervaring gaf zijn werk een geloofwaardige sfeer, ook al verzon hij de specifieke plots. Zijn kennis van militaire operaties, eilandenlandschappen en de psychologie van mannen onder druk maakte zijn verhalen zo overtuigend dat lezers zich afvroegen of het niet toch echt was gebeurd.
Het boek De kanonnen van Navarone verscheen in 1957 en werd snel een internationale bestseller. De verfilming uit 1961, met Gregory Peck, David Niven en Anthony Quinn in de hoofdrollen, versterkte het idee van een authentiek verhaal. De dramatische beelden en de realistische sfeer droegen bij aan de indruk dat dit op waargebeurde feiten was gebaseerd.
Waarom voelt het zo echt aan?
MacLean schreef bewust in een documentaire stijl, zonder overdreven heldenverhalen. Zijn personages twijfelen, maken fouten en dragen de last van hun missie zichtbaar mee. Dat verschilt van de gladde actieheld uit veel andere oorlogsfilms van die tijd. Bovendien is de historische context, de Egeïsche Zee, de bezette eilanden, de Duitse overmacht, allemaal volledig echt. Alleen de specifieke operatie en het eiland zijn fictief. Die combinatie maakt het zo moeilijk om de grens te trekken tussen wat echt is en wat niet.
Kortom: de Guns of Navarone is geen waargebeurd verhaal, maar het is ook geen puur verzonnen avontuur. Het wortelt in een echte, dramatische periode van de oorlog waarbij de Britten een zware prijs betaalden in de Egeïsche Zee. En in werkelijkheid was de afloop voor de geallieerden veel slechter dan in het verhaal van MacLean.
